दीपक राज जोशी

नेपाल अहिले एक यस्तो दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ गति त तीव्र छ तर दिशाको अत्तोपत्तो छैन । सडकदेखि सदनसम्म र चियापसलदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म एउटा अनौठो उथलपुथल देखिन्छ । कोही उग्र राष्ट्रवादको जलप लगाएर जनताको भावनासँग खेलिरहेका छन् भने कोही परिवर्तनको नयाँ अवतार बनेर सपनाको खेती गरिरहेका छन् । तर, यो दौडको गन्तव्य कहाँ हो ? हामी समृद्धितर्फ दौडिरहेका छौँ कि केवल एउटा कुर्सीबाट अर्को कुर्सीमा सर्ने दाउपेचमा ? जब राजनीतिमा नैतिकताको खडेरी पर्छ तब धर्म र राष्ट्रवाद केवल सत्ता प्राप्त गर्ने भर्‍याङ बन्छन् । आजको राजनीतिमा विचारको बहसभन्दा पनि भीडको आवाज ठूलो छ । यो कलियुगको त्यो विडम्बना हो, जहाँ सत्य बोल्नेहरू ओझेलमा पर्छन् र चर्को स्वरमा भ्रम फैलाउनेहरू नायक मानिन्छन् ।

नेपालमा हिन्दूराष्ट्र वा सनातन संस्कृतिको बहस फेरि तातिएको छ । तर, यो बहस गरिरहँदा हामीले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न बिर्सिएका छौँ- के हाम्रो जीवनशैलीले त्यो धर्मको प्रतिनिधित्व गर्छ ?

धर्म केवल संविधानमा लेखिने शब्द होइन, यो त धारणा हो जसलाई धारण गरिन्छ । जो व्यक्ति आफ्नो आहार, विहार र विचारमा संयमित छैन, जसको व्यवहारमा परोपकार र सत्यको अंश छैन, उसले धर्मको नाममा गर्ने आन्दोलन केवल राजनीतिक दाउपेच मात्र हो । वैदिक सनातन परम्पराले ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ (सबैलाई आफू समान देख्नु) सिकाउँछ । तर, आज धर्मकै नाममा विभाजन र घृणा फैलाउने खेल भइरहेको छ । यो धर्मको रक्षा होइन, बरु धर्मको मर्ममाथि गरिएको प्रहार हो ।

महर्षि पतञ्जलिले प्रतिपादन गरेको अष्टाङ्ग योग केवल शारीरिक कसरत (आसन) मात्र होइन, यो त एउटा पूर्ण जीवन दर्शन हो । यदि यसलाई राजनीतिको ऐनामा हेर्ने हो भने, हामीले कहाँ गल्ती गरिरहेका छौँ भन्ने प्रस्ट हुन्छ ।

देश परिवर्तनका लागि कुनै अलौकिक शक्ति आउनु पर्दैन । यदि प्रत्येक नागरिक र विशेषगरी प्रत्येक नेताले अष्टाङ्ग योगको पहिलो खुड्किलो यम र नियमलाई मात्र अङ्गीकार गर्ने हो भने लुट र बेथिति आधा घटेर जान्छ । नैतिकताको खडेरी परेको मरुभूमिमा समृद्धिको फूल फुल्न सक्दैन ।

यम र नियम (चरित्रको जग) : राजनीतिमा अहिले सबैभन्दा ठूलो अभाव यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह) र नियम (शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर प्रणिधान) को छ। यदि नेतामा अस्तेय (चोरी नगर्नु) र अपरिग्रह (लोभ नगर्नु) हुन्थ्यो भने देशको सम्पत्ति यसरी लुटिने थिएन। यम र नियम नभएको राजनीति केवल स्वार्थको खेल मात्र बन्छ ।

आसन र प्राणायाम (बाह्य शक्ति) : जसरी आसन र प्राणायामले शरीरलाई बलियो बनाउँछ, त्यसैगरी भौतिक विकास र सैन्य शक्तिले देशलाई बलियो बनाउँछ। तर, मन स्थिर नभई गरिएको शरीर अभ्यासले अहंकार बढाएझैँ, नैतिकता बिनाको भौतिक विकासले विनाश निम्त्याउँछ ।

प्रत्याहार र ध्यान (आन्तरिक क्रान्ति): राजनीतिज्ञहरूमा इन्द्रिय निग्रह (प्रत्याहार) को ठूलो खाँचो छ। बाहिरको सत्ता कब्जा गर्नुभन्दा पहिले आफ्नो मन र लोभमाथि विजय प्राप्त गर्नु नै वास्तविक विजय हो । जबसम्म नेतृत्वमा ध्यान र आत्म-चिन्तन को अभाव रहन्छ, तबसम्म देशले सही दिशा पाउँदैन ।

सपनाको बजार र जनताको मनोविज्ञान

नयाँ शक्ति भनिएकाहरू हुन् वा पुराना, सबैले जनतालाई सपनाको बजार देखाइरहेका छन् । हामी आएपछि सबै जादु झैँ ठिक हुन्छ भन्ने दाबी सस्तो लोकप्रियतावाद (Populism) मात्र हो । वास्तविकता के हो भने, जबसम्म समाजका व्यक्तिहरूको चरित्र परिवर्तन हुँदैन, तबसम्म व्यवस्था परिवर्तनले मात्र सुख दिँदैन ।

हामीले २००७ सालदेखि अहिलेसम्म धेरै व्यवस्था बदल्यौँ। राणा शासन गयो, पञ्चायत ढल्यो, राजतन्त्र समाप्त भयो र गणतन्त्र आयो। तर, मानिसको प्रवृत्ति बदलिएन । हिजो जो राजाको चाकरी गर्थे, आज उनीहरू नै दलका नेताको वरिपरि जी-हजुरी गरिरहेका छन् । समस्या व्यवस्थामा होइन, हाम्रो अवस्था र मानसिकतामा छ ।

वर्तमान समयमा सत्यभन्दा सत्ता बलियो देखिएको छ । शक्ति हुनेले सत्यलाई तोडमरोड गरिरहेका छन् । तर, इतिहास साक्षी छ । सत्ता क्षणिक हुन्छ, सत्य शाश्वत । भीडको पछाडि लागेर ताली बजाउनु सजिलो छ, तर आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुनेर अनुशासनको बाटोमा हिँड्नु कठिन छ । देश परिवर्तनका लागि कुनै अलौकिक शक्ति आउनु पर्दैन । यदि प्रत्येक नागरिक र विशेषगरी प्रत्येक नेताले अष्टाङ्ग योगको पहिलो खुड्किलो यम र नियमलाई मात्र अङ्गीकार गर्ने हो भने लुट र बेथिति आधा घटेर जान्छ । नैतिकताको खडेरी परेको मरुभूमिमा समृद्धिको फूल फुल्न सक्दैन ।

तपाईंले रोज्नुभएको भित्रको अनुशासनको बाटो नै वास्तविक क्रान्तिको बाटो हो । बाहिरको कोलाहलले क्षणिक उत्तेजना त दिन्छ, तर त्यसले समाधान दिँदैन। देशलाई केवल चर्का नाराले होइन, उच्च चरित्र भएका नागरिक र नेताले परिवर्तन गर्छन् ।धर्मलाई राज्य कब्जा गर्ने औजार’ बनाउनुको सट्टा जीवनलाई अनुशासित बनाउने आधार बनाउनु पर्छ । सत्तालाई अन्तिम लक्ष्य होइन, सेवाको साधन मात्र ठान्नुपर्छ । आजको दौडमा सहभागी भइरहँदा आफैँलाई एकपटक प्रश्न गरौँ ? के हामी केवल सत्ताको पछाडि दौडिरहेका छौँ, कि सत्यको बाटोमा एक कदम भए पनि अगाडि बढ्दै छौँ ?

जबसम्म व्यक्तिगत आत्मशुद्धि हुँदैन, तबसम्म राष्ट्रिय शुद्धीकरण असम्भव छ । त्यसैले, वास्तविक राजनीति यम र नियमबाट सुरु हुनुपर्छ ।

देशलाई केवल नाराले होइन, चरित्रले परिवर्तन गर्छ । धर्म राज्यको औजार होइन, जीवनको अनुशासन हो । र सत्ता अन्तिम लक्ष्य होइन, साधन मात्र हो। आज सबै दौडिरहेका छन् ।

तर कता ? सत्तातर्फ कि सत्यतर्फ ?