शाकाहारः — एकः जीवनदर्शन

दीपक राज जोशी

शाकाहारः मूलतः जीवनस्य दर्शनम्‌ अथवा तात्त्विकी दृष्टिः अस्ति। यद्यपि केषाञ्चन जनानां कृते शाकाहारः केवलम्‌ एकः वैकल्पिकः जीवनमार्गः, तथापि जनानां शाकाहारीभवने अनन्तानि कारणानि सन्ति। तेषु पश्वानुकम्पा, धर्मः, पर्यावरणम्‌, नैतिककारणानि, स्वास्थ्यं च प्रमुखाणि सन्ति।

शाकाहारस्य प्रथमः उल्लेखः ईसापूर्वं सप्तमशताब्द्यां लभ्यते। सा प्रथमा भारतीयसभ्यता आसीत्‌ या सर्वप्राणिषु सादरभावं वहति स्म। ईसाइयतत्त्वस्य, आधुनिकतायाः, बृहदुत्पादनस्य च आगमेन सा लुप्ता अभवत्‌।

पुनर्जागरणकाले शाकाहारस्य पुनरुत्थानम्‌ अभवत्‌ तथा १९-२० शतकोः एषः विशालरूपेण प्रसृतः। अद्यत्वे जीवनशैल्याः, भोजनशैल्याः, पशून् प्रति मानवव्यवहारस्य च रूपेण शाकाहारः अधिकाधिकं सर्वसामान्यः भवति। किन्तु, प्रत्येकं शाकाहारी जनः प्रतिशठं परेषां पूर्वग्रहं अज्ञानं च सहते, यतो हि एतादृशी भोजनशैली स्वास्थ्यस्य कृते असुरक्षिता मन्यते। सत्यं तु भिन्नमेव अस्ति; यदा कश्चन शाकाहारं प्रति गच्छति तदा पशुजन्यभोजनस्य स्थाने उपयुक्तस्य अन्नस्य अज्ञानात्‌ एव मुख्यसमस्या उद्भवति। सर्वेषां शाकाहारिणां समाना निष्ठा इयं यत् ते मांसं न खादन्ति, किन्तु शाकाहारिणः बहुषु वर्गेषु विभक्तुं शक्यन्ते। तेषु केचन यथा:

१. **अण्ड-दुग्ध-शाकाहारः (Ovo-Lacto-vegetarianism):** अस्मिन मार्गे अण्डानि, दुग्धं, दुग्धजन्यपदार्थान् च विहाय सर्वविधेभ्यः मांसेभ्यः मत्स्येभ्यः च विरतिः भवति।

२. **दुग्ध-शाकाहारः (Lacto-vegetarianism):** अत्र सर्वं मांसं वर्जयित्वा दुग्धं तस्य विकारान् च (यथा तक्रं, नवनीतं, दधि च) स्वीकृत्य शाकाहारः क्रियते।

३. **अण्ड-शाकाहारः (Ovo-vegetarianism):** अत्र मांसं दुग्धजातपदार्थान् च वर्जयित्वा अण्डानां उपभोगः अनुमन्यते।

४. **पूर्ण-शाकाहारिणः (Vegans):** एते केवलं शाकम्‌ (तथा खनिजानि अथवा सूक्ष्मजीवान् यथा किण्वम्‌ जीवाणून्‌ च) खादन्ति, पशुशोषणेन उत्पादितानां सर्वेषां पदार्थानां (अण्ड-दुग्ध-नवनीत-मधु-प्रभृतीनां) उपभोगं वर्जयन्ति।

५. **पूर्ण-शाकाहारदर्शनम् (Veganism):** एषः मार्गः तेषां कृते यैः पूर्णशाकाहारीभूत्वा अपि पशुजन्यवस्तूनाम्‌ (चर्म-ऊर्णा-लोम-सिक्थानां), मधुकराणां, पशुपरीक्षितानां प्रसाधनानां च प्रयोगः वर्ज्यते। पूर्णशाकाहारी केवलम्‌ अपशुजन्यपदार्थान्‌ (वनस्पतीन्‌, खनिजानि, सूक्ष्मजीवान्‌ च) स्वीकरोति।

६. **फलभोजिनः (Fruitarians):** एते केवलं फलानि, दृढफलानि (nuts), बीजानि, तथा पादपान्‌ अहिसित्वा प्राप्तान्‌ वनस्पतीन्‌ खादन्ति। अस्य सिद्धान्तः अयमेव यत्‌ भोजनाय वृक्षाणां विनाशः न करणीयः। अतः फलभोजी कलायं, वार्तकीं, कर्काटीं खादितुं शक्नोति, किन्तु कन्दुकम्‌ (आलुकम्‌) पालंकीं च न खादति।

७. **सस्यभोक्ता (Frugivores):** धान्यं शिम्बीधान्यं च विहाय सर्वाणि शाकानि एते खादन्ति।

८. **दीर्घायुष्य-भोजनम् (Macrobiotics):** अत्र उष्णकटिबंधीयफलानि कृत्रिममधुराणि च वर्ज्यन्ते। तथैव स्वच्छतावादिषु (hygienists) विशिष्टजीवनशैल्याः स्वीकारेण इदं दर्शनं स्पष्टं भवति।

९. **अङ्कुरित-भोजिनः (Sproutarian):** अङ्कुरितबीजेषु (यथा कलायाङ्कुरेषु, गोधूमाङ्कुरेषु वा) आधारितः आहारः। सामान्यतः अत्र पक्वानि अन्नानि योज्यन्ते।

इदं हास्यास्पदम्‌ इव प्रतिभायात्‌, किन्तु वैज्ञानिकाः शोधकर्तारश्च प्रायः असम्भाव्यान्‌ विचारान्‌ स्थापयन्ति। यदि वयं सर्वे शाकाहारिणः भवेम तर्हि किं भवेत्‌? वयं कृषिसम्बद्धं कार्बन्-डै-आक्साइड्-उत्सर्जनं १७%, मीथेन्-उत्सर्जनं २४%, तथा नाइट्रोजन्-आक्साइड्-उत्सर्जनं २१% न्यूनं कुर्याम। तथापि सर्वाणि परिणामानि शुभाणि न भवेयुः।

वयं जानीमः यत् मांसोद्योगः पर्यावराणाय सर्वाधिकं हानिकारकः पशूनां कृते च क्रूरतमः अस्ति। साक्षात् परोक्षं वा एषः १४.५ प्रतिशतं हरितगृहवातावरणम्‌ उत्पादयति, जगति च मांसोपभोगः वर्धते। जनाः सामान्यतः मांसखादनं रोचयन्ते; जनसंख्यायां वर्धमानायां पशुजन्यपदार्थानाम् उप भोगे च सति जलवायुपरिवर्तनस्य, प्रदूषणस्य, भूम्युपयोगस्य च विनाशिनां परिणामानां सम्भावना अस्ति।

इदं पर्यावराणस्य कृते, कुत्रचित् स्वास्थ्यस्य कृते च उत्तमं भवेत्‌, किन्तु अर्थव्यवस्थायै (विशेषतः निर्धनदेशानां कृते) अतिशयं हानिकारकम्‌। यदि सर्वं जगत् शाकाहारी भवेत्‌, तर्हि जलस्य उपभोगः अतीव न्यूनः भवेत्‌, यतो हि सत्तरि (70%) प्रतिशतं जलं कृषये उपयुज्यते। एककिलोग्राममांसस्य उत्पादनाय वयं १५,००० लोटरकं (liters) जलं व्ययीकुर्मः (शाकस्य कृते तु त्रिंशदुत्तरत्रिशतं लोटरकमेव आवश्यकम्)। यदि वयम्‌ एतामेव भोजनशैलीं अनुसरेम, तर्हि २०५० तमवर्षपर्यन्तं ९ अरब-जनसंख्यायाः कृते अस्मत्कृषिभूमौ पर्याप्तं जलं न भविष्यति।

शाकाहारस्य कारणं केवलं स्वस्थजीवनशैली न भवति। अस्य अपरं कारणं जीवनं प्रति (पशूनां मानवानां वा), पर्यावरणं प्रति, जीवनस्य समग्रनिरन्तरतां प्रति च उत्तरदायित्वभावः अस्ति।

वैदिकशास्त्रेषु शाकाहारस्य नियमाः उपदेशाश्च सन्ति। सर्वे प्राणिनः शरीरेषु बद्धाः अमराः आत्मानः मन्महे। मनुष्येतरयोनिषु स्थितः आत्मा स्वयमेव मानुषशरीरप्राप्तेः पूर्वं उच्चयोनिं प्रति गच्छति। पशोः हननेन इयं प्रक्रिया बाधिता भवति। अनेन सिद्धान्तेन सर्वेषां प्राणिनां सादरभावः करणीयः। अत्र वयं कस्यापि पशोः निष्प्रयोजनस्य च जीवनस्य हननं न करणीयमिति महत्त्वपूर्णम्‌ अनुशासनं लभामहे, यत् पश्चात् बौद्धधर्मे अपि प्रतिफलितम्‌।

बौद्धदर्शने प्राणिसिद्धान्तेषु मुख्यतमः अहिंसासिद्धान्तः अस्ति। हिन्दूधर्म इव सर्वे प्राणिनः बुद्धतत्त्वे एकीकृताः सन्ति, सर्वं च एकरूपेण दृश्यते। बौद्धधर्मः पाठयति यत् सर्वे प्राणिनः पुनः पुनः जायन्ते, न कोऽपि प्राणी अस्मत्तः असम्बद्धः, पशुभावे स्थितः अपि। प्रत्येकं जीवनं पवित्रमिति विशिष्टः बौद्धदृष्टिकोणः।

मांसाथिनां शारीरिकीं रचनाम् अस्मद्रचनया सह तुलयित्वा स्पष्टं भवति यत् वयं मांसखादनाय न रचिताः। शारीरिकलक्षणैः वयं शाकाहारिणः एव। अस्मद्दन्ताः, पाचनक्रिया, चयापचयश्च (metabolism) शाकाहारिणाम् इव सन्ति।

विश्वे ३७५ प्रयुताः (millions) शाकाहारिणः सन्ति, एषा संख्या च वर्धमाना अस्ति। भारते सर्वाधिकं शाकाहारः आचर्यते यत्र प्रायः ४०% जनसंख्या शाकाहारी अस्ति। तथैव जर्मनी (९%), स्विट्ज़र्ल्याण्ड् (९%), इस्रायल् (८.५%), ब्रिटेन (६%), आयरल्याण्ड् (६%), हॉल्याण्ड् (४.३%), स्पेन् (४%), अमेरिका (३.२%) इति देशानां शाकाहारिजनसंख्या अस्ति। दुर्भाग्येन नेपालदेशे शाकाहारिणां समूहः सन्नपि मया तेषां वास्तवी संख्या न प्राप्ता।

शाकाहारी भूत्वा भवान् केवलं स्वभोजनमेव न नियच्छति, अपितु पर्यावरणं प्रति परितः स्थितान् प्राणिनः प्रति च स्वसंवेदनशीलतां पोषयति। इतिहासे पाइथागोरस्, महावीरः (तीर्थंकराश्च), सम्राट् अशोकः, गौतमबुद्धः, आंग सान सू की, महात्मा गान्धी, रवीन्द्रनाथ ठाकूरः, अल्बर्ट् आइन्स्टैन्, लियोनार्डो दा विन्ची, गुरु नानकः, लियो टॉल्स्टॉय, जॉर्ज बर्नार्ड शॉ, वॉल्टेयर, राल्फ वाल्डो इमर्सन, इसहाक न्यूटन, प्लेटो, प्लूटार्क इत्यादिसुबहुभिः महापुरुषैः शाकाहारस्य नैतिकः अहिंसात्मकश्च पक्षः समर्थितः।

यदि वयं पशुजन्यपदार्थानाम् उपभोगं त्यजेम, तर्हि उष्णकटिबंधीयवनानां विनाशं ७०% न्यूनं कुर्मः, ९२३ प्रयुतानि (millions) जीवनानि च रक्षामः। तेनैव सह वयं वैश्विकतापमानस्य (global warming) विशालभागं शमयामः, कांश्चन संग्रामान् वारयामः, जगत् प्राकृतिकआपद्भ्यः रक्षामः, महामारीनां जननं प्रसारं च वारयामः, जलसङ्कटं समादध्मः, सहस्रशः वन्यप्राणिनां विलुप्तिं च स्थगयामः।

अध्ययनैः दर्शितं यत् मद्यपानात् धूमपानात् च अनन्तरं मृत्योः मुख्यहेतुषु मांसभक्षणम्‌ अन्यतमम्‌ अस्ति। 'तव अन्नमेव तव औषधं भवतु'। शाकाहारिणः शारीरिकरीत्या नैतिकरीत्या च स्वस्थाः, शान्ताः, प्रसन्नाः च भवन्ति। तेषां बुद्धिः तीव्रा, आयुः दीर्घं, ते च सर्वविधान् रोगान् जेतुं शक्नुवन्ति।

इमां सूक्तिं स्मरत: *"तव अन्तिमा विजयः तदा भवति यदा त्वं आत्मानं जेतुं समर्थः भवसि!"* स्वात्मनः अपेक्षया जितुं कठिनः न कोऽपि शत्रुः अस्ति। इदं रक्तबिन्दुहीनं, अपराधबोधहीनं, हत्यारहितं च सुन्दरं अद्भुतं च जीवनम्‌। यदा यदा भवान् भुङ्क्ते, तदा तदा भवान् स्वयोगदानेन पृथिव्यां शान्तिं नयति। शान्तिः अस्मद्भोजनपीठात् (table), अस्मत्कंसलात् (bowl) च आरभ्यते। यदि इदं रक्तेन पूर्णं स्यात्, तर्हि जगत् शान्तिं न जातु ज्ञास्यति, न च भोक्ष्यति। भवान् शाकाहारस्य कृते कदापि पश्चात्तापं न करिष्यति।

ये जनाः नित्ये आध्यात्मिकमार्गे अग्रे गन्तुम् इच्छन्ति, तेभ्यः मनसा वाचा कर्मणा च सर्वप्राणिषु हिंसात्यागः उपदिश्यते। एतस्मात् श्रेष्ठः धर्मः न कश्चिद् अस्ति। यः कश्चन वास्तविकीं धार्मिकताम् आध्यात्मिकतां वा वाञ्छति, ईश्वरे आत्मनि च सत्यश्रद्धाम् धारयति, तेन केवलं शाकाहारी भोजनमेव भोक्तव्यम्, न तु कदापि कस्याञ्चिद् अपि परिस्थितौ मांसाहारः करणीयः।

शाकाहारी (पूर्णशाकाहारी वा) भवेत् चेत् सः स्वग्रहस्य आदरं करोति, स्वच्छतरस्य न्याय्यतरस्य च जगतः निर्माणे योगदानं ददाति। शाकाहारः केवलं भोजन शैली न, तत् तु दर्शनम्‌ एका जीवनशैली च अस्ति। शाकाहारस्य जीवनमार्गः तव मनः, शरीरम्‌, आत्मानं च एकीकर्तुं पन्थाः अस्ति।

अयं शाकाहारिणां सर्वाहारीणां च मध्ये सङ्ग्रामः नास्ति। यदि सर्वम्‌ इच्छानुसारं भवति, तर्हि वयं भिन्नं किमपि वृणोम। सर्वः अपि स्वभोजनमार्गं जीवनशैलीं च वेतुं शक्नोति। किमर्थं न एकां स्वस्थां जीवनशैलीं वृणुमः? विकल्पः तव हस्ते अस्ति। शाकाहारी वा पूर्णशाकाहारी वा भवितुं न कोऽपि त्वां बाध्यं करोति, किन्तु यदि भवान् मन्यते यत् स्वजीवनशैलीं परिवर्त्य पृथिव्यै योगदानं दातुं शक्नोति, तर्हि किमर्थं न? शाकाहारी भवनं न कश्चित् सम्प्रदायः, तत् तु स्वस्थस्य निरन्तरस्य च जीवनस्य यापनम् अस्ति।

---

**दीपकराज् जोषी** *(लेखकः प्राध्यापकः सूचनाप्रद्योगिकी-परामर्शदाता च अस्ति। सः कपीड-जोषी इति नाम्ना कल्पनाकथाः अपि लिखति। तेन सह [email protected] इति ई-पत्रेण सम्पर्कः कर्तुं शक्यते।)*