शीतर्तौ वारंवारं किमर्थं क्षुधा भवति?

काठमाण्डूः। शीतर्तौ प्रायः सर्वेषां जनानाम् भारः (तौल) वर्धते। अस्य कारणं केवलं सीतेन शारीरिकक्रियायाः न्यूनता एव नाति, अपितु अधिकभोजनस्य प्रवृत्तिः अपि अस्ति, या च एतस्मिन् ऋतौ अतीव सामान्या भवति।

अस्मिन् ऋतौ बहूनां कृते वारंवारं क्षुधा भवति, उष्णपराठा, पकौडा, हलुवा, सूप, मिष्ठान्नं च खादितुम् इच्छा भवति। कतिपय समये पेटपूर्त्या भोजनात् अनन्तरमपि किमपि खादितुम् इच्छा जायते। किन्तु किं भवता कदाचित् विचित्तम्, शीतर्तौ एतत् किमर्थं भवति इति?

आहारविज्ञानीनाम् (dieticians) अनुसारम् अस्य पृष्ठतः शरीरस्य तापमानं, हार्मोन्, निद्रा, मनस्थितिः, शारीरिकसक्रियता च इत्यादयः अनेके हेतवः भवितुम् अर्हन्ति। सीतेन शरीरस्य तापमानस्य सन्तुलनाय ऊर्जा आवश्यकी भवति, किन्तु अस्य अर्थः एषः नास्ति यत् प्रत्येकः जनः अधिकानि क्यालोरी-युक्तानि खाद्यानि खादेत् एव।

शीतर्तौ अधिकक्षुधायाः पञ्च कारणानि
१. शरीरस्य आन्तरिक-तापमानस्य नियन्त्रणम्:
शीतर्तौ शरीरं स्वस्य आन्तरिकतापमानं सामान्यं स्थापयितुम् यतते। एतदर्थम् ऊर्जा व्ययीभवति। तथापि, यदि भवान् उष्णाणि वस्त्राणि धारयति प्रायः गृहे एव तिष्ठति, तर्हि भवते बहूनि अतिरिक्तानि क्यालोरी-आवश्यकताः न सन्ति। अतः शीतम् आगतम् इत्येव अधिकं भोजनम् आवश्यकं नास्ति।

२. हार्मोनानाम् उतारचढावः सूर्यप्रकाशस्य च न्यूनता:
‘घ्रेन’ (Ghrelin) हार्मोन् मस्तिष्काय क्षुधायाः सङ्केतं ददाति, यदा तु ‘लेप्टिन’ (Leptin) हार्मोन् पेटं पूर्णम् इति आभासं कारयितुम् साहाय्यं करोति। निद्रा, तनावः, दैनिकचर्या च एतान् हार्मोनान् प्रभावितान् कर्तुं शक्नुवन्ति। एतादृश्याः स्थितेः समये हिमान्ये (शीतर्तौ) सूर्यप्रकाशस्य न्यूनाधिक्येन जनानां मनस्थितिः भोजनस्य इच्छा च परिवर्तते।

३. ‘कम्फर्ट फुड’ इत्यस्य (आरामप्रदस्य भोजनस्य) इच्छा:
सीतेन पराठा, पकौडा, हलुवा, मिष्ठान्नानि च खादितुम् अधिकम् रोचते। मिष्टानि च स्निग्धानि च खाद्यानि क्षिप्रम् एव ऊर्जां स्वादस्य आनन्दं च प्रयच्छन्ति। किन्तु एतादृशानि खाद्यानि खादितुम् इच्छा जायते इत्येव शरीरस्य अतिरिक्तशर्करायाः मेदसो वा आवश्यकता अस्ति इति ज्ञातुं न शक्यते।

४. शारीरिकक्रियायाः न्यूनता स्क्रीन-समयस्य च वृद्धिः:
शीतर्तौ लघुकल्पदिवसानां कारणात् जनाः गमनम् (walking) व्यायामं च न्यूनीकुर्वन्ति। गृहे एव उपविश्य दूरदर्शनं पश्यन्तः अथवा दूरभाषयन्त्रम् (mobile) चालयन्तः वारंवारं किमपि खादितुं प्रवृत्तिः वर्धते। अनेन शरीरस्य आवश्यकतातः अपि अधिकं क्यालोरी ग्रहणस्य सम्भावना तिष्ठति।

५. निद्रायाः न्यूनता तनावश्च:
निद्रायाः पूर्णता न भूनति, रात्रौ विलम्बं यावत् दूरभाषस्य चालनं, तनावस्य वृद्धिः च क्षुधाम् प्रत्यक्षतया प्रभावयति। केचन जनाः शीतर्तौ उदासीनीकरणम् अथवा सुस्ततां अनुभवन्ति, ततश्च राहतं प्राप्तुम् अधिकं खादितुम् आरभन्ते।

शीतर्तौ क्षुधां कथं नियन्त्रयितुम् शक्यते?
स्वस्य दैनन्दिनभोजने दाल (मसूरादिकम्), अण्डं, दधि, काजु, बादाम, हरितशाकभाजी, शिम्बीधान्यानि (legumes), मौसमीफलानि च समावेशयत। उष्णं सूपं, खिचडी, दाल च इति पौष्टिकानि व्यञ्जनानि दीर्घकालं यावत् पेटं पूर्णम् इति बोधयितुम् साहाय्यं कुर्वन्ति। पर्याप्तप्रमाणेन जलं पिबत, नियमितं व्यायामं कुरुत, पूर्णनिद्रां च स्वपतु।

यदि पर्याप्तभोजनात् अनन्तरमपि अतीव क्षुधा भुज्यते, सार्धं च अत्यधिकं पिपासा, वारंवारं मूत्रप्रवृत्तिः, अकस्मात् भारह्रास-वृद्धिः, निरन्तरं थकानम् इत्येतानि लक्षणानि दृश्यन्ते तर्हि चिकित्सकेन सह परामर्शः करणीयः।