१५ कात्तिक, काठमाडौं ।
नेपालसर्वकारेण सप्तकोट्यधिकरुप्यकाणां व्ययेन उच्चजोखिमयुक्तानां चतुर्णां हिमसरसां जलस्य स्तरं न्यूनीकर्तुं चतुर्षु मुख्येषु नदीबेसिनेषु च जलप्रलय-पूर्वसूचनाप्रणाल्याः विस्तारस्य योजना अग्रनीता अस्ति।
जलवायु परिवर्तनको सन्दर्भ:
जलवायुपरिवर्तनात् हिमालयक्षेत्रे हिमसरसो विस्फेटः, हिमस्कन्दः बाढ्यादिसङ्कटस्य च जोखिमः वर्धमाने सति सर्वकारेण मनाङ्ग्, सङ्खुवासभा, सोलुखुम्बु इत्येतेषु प्रदेशेषु स्थितानां चतुर्णां हिमसरसां जलं न्यूनीकर्तुं योजना प्रवर्तिता।
जोखिमयुक्त चार हिमताल:
उच्चजोखिमसूचीस्थितानां मनाङमण्डलस्य ठुलागी, सङ्खुवासभायाः तल्लो बरुण, सोलुखुम्बुमण्डलस्य लुम्दिङ च्छो तथा होङ्गु-२ इत्येतेषां चतुर्णां हिमसरसां जलस्तरन्यूनरकरणस्य तयारीः प्रवर्धिता अस्ति।
अध्ययन र पूर्वइतिहास:
यूएनडीपी (संयुक्तराष्ट्रसङ्घीय विकासकार्यक्रमात्) इसीमोड् (ICIMOD) संस्थायाश्च अध्ययनप्रतिवेदनस्यानुसार नेपालपक्षे २१ हिमसरसाः अतिजोखिमावृत्ताः सन्ति। अतिजोखिमसूचीयाः प्रथमस्थाने स्थितस्य दोलखामण्डलस्य च्छो रोल्पा तालस्य जलं सन् २००० तमे वर्षे ३ मीटरमितं, तथा द्वितीयस्थाने स्थितस्य सोलुखुम्बुमण्डलस्य इम्जा तालस्य जलं सन् २०१६ तमे वर्षे ३.४ मीटरमितं नेपालीसेनायाः सहयोगेन न्यूनीकृतमासीत्।
योजना र लक्ष्य:
तथैव तस्मिन् जोखिमक्रमे स्थितानां ठुलागी, तल्लो बरुण, लुम्दिङ च्छो, होङ्गु-२ इत्येतेषां तालामपि जलं न्यूनीकर्तुं योजना प्रदर्शिता अस्ति। होङ्गु-२ इत्यस्य १ मीटरमितं, अवशिष्टाणां च प्रायः ३ मीटरमितं जलस्तरं न्यूनीकर्तुम् प्रारम्भिकी योजना अस्ति इति ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्रालयस्यान्तर्गतस्य जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रस्य उपकार्यकारीनिर्देशकः प्रवक्ता च डा. राजन भट्टराई इत्यनेन अवगतम्।
बाढी सूचना प्रणाली स्थापना:
डा. भट्टराई इत्यस्यानुसार जलस्तरन्यूनरकरणस्य तयारीः क्रियमाणाः चत्वारोऽपि हिमसरसाः पञ्चसहस्रमीतरादूर्ध्वं स्थिताः सन्ति। तेषां हिमसरसां अधःक्षेत्रेषु विद्यमानेषु मुख्येषु नदीबेसिनेषु बाढिसूचनाप्रणाली अपि स्थाप्यते। तल्लो बरुण, अरुण, दूधकोशी, मर्स्याङ्दी च नदीकरिडोरेषु जलप्रलय-पूर्वसूचनाप्रणाल्याः स्थापनायाः योजना वर्तते।
"वयं तेषां नदीबेसिनानाम् अधःपर्यन्तं जलप्रलय-पूर्वसूचनाप्रणाल्याः विस्तारं कर्तुमुद्दिधामः" इति जलविज्ञान-जलस्रोतानुसन्धानकेन्द्रस्य प्रवक्ता डा. भट्टराई अवदत्। अस्य अनुमितव्ययः ७५ लक्षं चत्वारि सहस्राणि (७५,४०,०००) अमेरिकीडोलरमस्ति।
उद्देश्य र लाभ:
अनेन चतुर्विंशतिहोरापर्यन्तं बाढ्याः पूर्वानुमानं पूर्वसूचनासेवा च प्रदातुमुद्देश्योऽस्ति। समये सूचनायाः प्राप्तायां सत्यां स्थानीयजनान् सुरक्षितानेषु स्थानेषु नेतुम्, उद्धाराय राहतसामग्रीणां च कृते सज्जताम् कर्तुं, सम्भाव्यजनधनक्षतिं न्यूनीकर्तुं च शक्यते इति विश्वासः अस्ति।
'सञ्जीवनी ग्लोफ' परियोजना:
हिमसरसां जलस्तरस्य न्यूनरकरणस्य चतुर्षु मुख्यनदीबेसिनेषु पूर्वसूचनाप्रणाल्याः विस्तारस्य च परियोजनायै ‘सञ्जीवनी ग्लोफ’ इति नाम प्रदत्तम् अस्ति। हिमसरसः विस्फेटेनाकस्मादागतो बाढः ‘ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड’ अर्थात् ‘ग्लोफ’ इति उच्यते।
सप्तवर्षेयं परियोजना सन् २०२६ तमे वर्षे प्रारभ्य सन् २०३३ तमवर्षपर्यन्तं समापयितुं लक्ष्यमस्ति। सप्तवर्षीयस्यास्य प्रकल्पस्य कृते प्रायः ४९.९ मिलियन अमेरिकीडोलरमितस्य अर्थात्ार्धसप्तार्बुदरुप्यकाणां व्ययस्य योजना वर्तते।
तत्र ३६ मिलियनअमेरिकीडोलरमितं अर्थात्ार्धपञ्चार्बुदरुप्यकाणि ‘ग्रीन क्लाइमेट फन्ड’ (हरितजलवायुकोषः) इत्यनेन साहाय्यं दास्यते। २ मिलियनअमेरिकीडोलरमितं अर्थात्त्रिंशत्कोटिरुप्यकाणि यूएनडीपी इत्यनेन साहाय्यं प्रदास्यते, अवशिष्टव्ययं तु नेपालसर्वकारेन वहिष्यते।
"हिमसरसः प्रवहमाणं जलं विभिन्ननदीप्रणालीद्वारा अधःक्षेत्रं गच्छतीति कारणतः सम्बन्धितनदीकरिडोरपर्यन्तं पूर्वसूचनाप्रणाल्याः आवश्यकतानुभूता" इति प्रवक्ता डा. भट्टराई अवदत्, "केनचित्कारणेन हिमसरसः विस्फेटे सत्यपि अधस्तटीयक्षेत्रेषु निवासिनां कृते बाढ्याः पूर्वसूचना शीघ्रं दातुं शक्येतेति लक्ष्यम्।"
परियोजनायाः कार्यचरणम्:
सन् २०२२ तः २०२८ तमवर्षपर्यन्तं सञ्चाल्यमानस्य ‘प्राथमिकता प्राप्तनदीबेसिन-बाढिजोखिमव्यवस्थापनपरियोजनायाः’ अन्तर्गतं केन्द्रम् इदानीं कार्यं कुर्वदस्ति। केन्द्रं चालु आर्थिकवर्षे कर्णाली-नारायणीनदीबेसिनानां कृते नवीनं बाढिपूर्वानुमानमोडेल् विकर्त्तुं, बागमतीसुधारयोजनान्तर्गतं च समुदायाधारितं जलप्रलय-पूर्वसूचनाप्रणालीं स्थापयितुम् अपि तयारीमग्रनीतमस्ति।
केन्द्रस्यानुसारं हिमसरसे सञ्चितजलस्य स्तरन्यूनरकरणस्य कार्यम् इदानीं प्रारम्भिकध्ययनस्य चरणे वर्तते।
अद्यापि एकवर्षसमयोऽध्ययने डिज़ाइने च गमिष्यतीत्यनुमानमस्ति। ततः परमेव क्षेत्रे कार्यस्य प्रारम्भो भविष्यति।
"वयं सन् २०२७ तमवर्षमपि अध्ययने डिज़ाइनकार्ये च व्यग्रा भविष्यामः। अग्रिमवर्षादारभ्यैव क्षेत्रे कार्यं भविष्यति" इति केन्द्रस्य प्रवक्ता डा. भट्टराई अवदत्, "अध्ययनं, परामर्शदातानियुक्तिः, डिज़ाइनकार्यं च क्रमेणाग्रसरति।"
विशेषज्ञानां सल्लाह:
इसीमोड् संस्थायाः परामर्शदाता अरुणभक्त श्रेष्ठः जोखिमयुक्तानां हिमसरसां जलं न्यूनीकर्तुं शुभलक्षणं मन्यते। किन्तु जोखिमसूचीयामपि अनुपस्थितानां हिमसरसां हिमपोखरीणां च बन्धाः भङ्गुराः भवेयुः, हिमसञ्चितचट्टानस्यापि पतनेन सृष्टाः बाढ्याः नेपालक्षतिं कृतवन्तः इति उदाहरणानां कृते तत्रापि ध्यानं दातव्यमिति सः वदति।
जोखिमपरिज्ञानरहितानां हिमपोखरीणां विस्फेटनेन २०८१ तमे विक्रमसंवत्सरे सोलुखुम्बुकस्य थामेग्रामे आगतो बाढः, चट्टानसहितहिमदीनाम् एकांशस्य पत्तनेन गतभदौ-१० दिनाङ्के भोटेकोशी-त्रिशुद्धयाम् आगताः बाढ्याश्च तस्य उदाहरणाः सन्ति।
इसीमोड् परामर्शदाता श्रेष्ठः वदति, "अस्माकं हिमसञ्चायकचट्टानानां पतनस्य, जोखिमसूच्याम् अनन्तर्भातितानां हिमसरसां हिमपोखरीणां बन्धानां च भङ्गत्वस्य उदाहरणाः सन्ति। अतस्तैषामप्यध्ययनं कृत्वा क्षतिन्यूनीकरणस्य उपायाः अवलम्बनीयाः इति दृश्यते।"
भोटेकोशी तथा बूढीगण्डकी बाढ्याः सङ्कटम्:
नेपालं जलवायुपरिवर्तेन, अव्यवस्थितभू-उपयोगेन, वर्धमानमानवीयगतिविधिभिश्च बाढ्याः, भूस्खलनानां, डुबानस्य, हिमसरसो विस्फेटस्य, वनदाहस्य, वज्रपातस्य च विभिन्नप्राकृतिकआपत्तीनाम् उच्चजोखिमयुक्तो देशोऽस्ति।
सम्प्रति १० भदौ दिनाङ्के भोटेकोशी-त्रिशुद्धयाम् विनाशकारी बाढ्याः आगताः आसन्। तथैव अस्य आश्विन-२५ दिनाङ्के बूढीगण्डक्यामपि विनाशकारी बाढ्याः आगताः आसन्।
गत-१० भदौ दिनाङ्के चीनदेशस्य तिब्बतक्षेत्रात् प्रवहमाणायाः ल्हेन्देखोलयाः मार्गेण भोटेकोशी-त्रिशु्रीनदीप्रणाल्याम् विनाशकारी आकस्मिकबाढ्याः आगताः आसन्। विज्ञानानामनुसारं नेपालस्य रसुवातः उत्तरक्षेत्रे स्थितेन लाङटाङ-लिरुङ हिमालस्य उत्तरभागे प्रायः पञ्चसहस्रद्विशत (५२००) मीटरउचाय्यां स्थितेन हिमनद्या चट्टानीन भूभागेन च भङ्गम् आगत्य बाढ्याः आगताः आसन्।
तस्मिन् बाढे कम से कम १४५५ जनाः मृताः, ५७४५ जनाश्च प्रनष्टाः इति राष्ट्रियआपद्-जोखिम-न्यूनरकरण-व्यवस्थापनप्राधिकरणस्य प्रतिवेदने उल्लिखतमस्ति। जलाधारक्षेत्रे स्थितानां ७५९ मेगावाटक्षमतायुक्तानां १४ जलविद्युत्परियोजनानां, २४ मेगावाटयुक्तानां ५ सौरप्लाण्टानाम्, एकस्य सबस्टेशनस्य, प्रसारणलाइनस्य वितरणप्रणाल्याश्च क्षतिकृता अस्ति।
ल्हेन्देखोला-भोटेकोशी-त्रिशूली-जलाधारक्षेत्रे बाढ्याः आगमनात् सम्यक् ४५ दिवसानन्तरम् अर्थात् गत-आश्विन-२५ दिनाङ्के बूढीगण्डकीनद्यामपि कृष्णपङ्कयुक्तः आकस्मिकबाढ्याः आगताः आसन्। आपद्-प्राधिकरणानानुसारम् आश्विन-२५ दिनाङ्के प्रातः काले प्रायः ४:२० वादने चुमनुब्रीगाउँपालिका-६ चामरहिमालस्य स्येराङ्गीहिमालस्य च मध्ये स्थितायाः उङ्दिलुङखोल्याः शिरोभागात् बाढ्याः प्रारब्धाः आसन्। प्रायः द्विसहस्रमीटरउचाय्यां स्थितायाः उङ्दिलुङखोल्याः उभयतटेषु हिम-गेग्रानयुक्तः बाढः प्रायः त्रिषतमीटरउचाय्यामुत्थाय दक्षिणदिशि प्रवहन् स्यारखोलया सह बूढीगण्डक्याम् समिमिश्रितोऽभूत्।
तस्मिन् बाढे गोरखायाः चुमनुब्रीगाउँपालिका-६ चुम्चेतस्य उङ्गिलुङग्रामस्य २ महिलाः ४ पुरुषाश्चेति ६ जनाः प्रनष्टाः सन्ति।उत्तरवर्तिवर्षेषु तादृशानां घटनानां वृद्धेः समये सूचनाप्रवाहेण जनधनक्षतिक्रियो न्यूनीकर्तुं समर्थपूर्वसूचनाप्रणाल्याः आवश्यकता वर्धमाना अस्ति।अतः पूर्वम् मेलम्ची, थामे प्रभृतिषु आगताभ्यो बाढ्याभ्योऽपि जनधनक्षतिकृता आसीत्।
पूर्वसूचनाप्रणाल्याः सीमाः:
लाङटाङ-लिरुङ (भोटेकोशी) आपद्-सम्बन्धि-इसीमोड्-प्रतिवेदनेन सम्प्रति प्रचलितायाः पूर्वसूचनाप्रणाल्याः सीमाः निर्दिष्टाः। वृष्टेः नदीजलस्तरस्य च आधारितानि निगरानीप्रणालीनाम् आकस्मिकपर्वतभङ्गस्य, चट्टान-हिमपतनस्य, तज्जनिततीव्रगतेः बाढ्याश्च जोखिमं समये परिज्ञातुं न शक्नुतः इति प्रतिवेदनस्य निष्कर्षोऽस्ति।
लाङटाङ-लिरुङ-क्षेत्रे पर्वतभङ्गस्य प्रायः सप्तनिमेषेष्वेव बाढ्याः सीमान्तक्षेत्रे प्राप्ताः आसन्। किन्तु एसएमएस-माध्यमेन पूर्वसूचना तु बाढ्याः क्षेत्रं प्रभावितं कृतवाननन्तरमेव प्रेषिता आसीत्। बूढीगण्डकीबाढ्याः समयेऽपि स्थानीयजनानां फेसबुक-लाइभ-करणानन्तरं प्रायः एकहोरापश्चात् सर्वकारीय निकायेभ्यः बाढिसतर्कतासूचना प्रदर्शिता आसीत्।
अतस्तादृशेषु घटनेषु पूर्वसूचनाप्रणालीं प्रभावकारी कर्तुं भूउपग्रहैः प्राप्ताः तथ्याङ्काः, भूकम्पीयावलोकनानि, हिमनदीहिमवरणयोः निगरानी, वृष्टिमापनं जलविज्ञानसम्बन्धिनश्च तथ्याङ्कान् समेकितं कर्तव्यमिति विज्ञा वदन्ति।
मापनप्रविधिषु परिवर्तनस्य आवश्यकता:
पूर्वसूचनायाः संस्थापने सञ्चालने च कार्यरत इन्जिनियर अनुप खनाल इत्यनेन भोटेकोशीजदृक् आकस्मिकमागच्छन्तीनाम् आपद्बाढ्यानां पूर्वसूचनायै बाढिमापनविधिः, तथ्याङ्कप्रसारणसमयः चेतावनीसन्देशस्य ढाञ्चा च परिवर्तनीयेत्यवश्यक्ता निर्दिष्टा।
तस्यानुसारं सम्प्रति प्रायशः बाढिमापनकेन्द्राणि नदीस्तरादल्पोचाय्यां संस्थापितानि सन्तीति कारणतः महाआकस्मिकबाढ्यानां समये प्रवहणजोखिमं भवति। अतस्तु बाढिमापनोपकरणानि विशिष्टप्रकारस्य सस्पेन्सन-केबलस्य साहाय्येन नदीस्तरात् बहुदूरमूर्ध्वं सुरक्षितोचाय्यां संस्थापनीयानि इति तस्य सुझावः अस्ति।
तथैव, सम्प्रति प्रचलितायाः प्रत्येकं दश-दशनिमेषेषु बाढिमापनपद्धतेः परिवर्तनेन प्रत्येकं त्रि-पञ्च-सेकेण्ड-व्यवधानेन निरन्तरतथ्याङ्का मापनीया इति सः वदति। एवम् मापिताः सतताः पञ्चतथ्याङ्काः निर्धारितजोखिमसीमाम् (थ्रेसहोल्ड्) अतिक्रमेयुश्चेत् तत्कालम् केन्द्रीयसर्वर-मध्ये सूचनाप्रसारणं कृत्वा स्वचालितरूपेण साइरणं वादयितुं शक्यते।
अनेन तीव्रगत्या वर्धमानस्य बाढ्याः समये परिज्ञानं भविष्यति, मिथ्याचेतावनीयाः (फाल्स् अलार्म) सम्भावना चापि न्यूनीकर्तुं शक्यत इति तस्य मतिः अस्ति।
आकस्मिकबाढ्याः प्रभावकारीपूर्वसूचनायै बाढिमापनोपकरणैः सह अन्याधुनिकप्रयुक्तीनाम् अपि प्रयोगोऽपेक्षित इति खनाल निर्दिशति। दीर्घदूरतापर्यन्तं स्पष्टदृश्यं ग्रहीतुं समर्थानां उच्चक्षमतायुक्तानां कैमाराणां साहाय्येण सुरक्षितस्थाने स्थिता अपि बाढ्याः निरन्तरम् अनुगमनं कर्तुं शक्यते।
तथैव, सिस्मोमिटर् (भू-कम्पनमापकोपकणम्) जियोफोन् प्रभृतिभिः भू-कम्पनमापनोपकरणैः भूस्खलनस्य गेग्रानयुक्तायाश्च बाढ्याः सम्भाव्यावस्थायाः विषयो ज्ञातुं शक्यते। किन्तु, तादृशप्रयुक्तिभ्यां प्राप्ताः तथ्याङ्कदृश्यानि वास्तविकसमये प्रेषितुं विश्वसनीयम् उच्चक्षमतायुक्तं सञ्चारपूर्वाधारम् आवश्यकतममिति तस्य मतम्।
आपद्काले प्रेष्यमाणस्य चेतावनीसन्देशस्य प्रारूपेऽपि परिवर्तनमपेक्षितमिति खनाल वदति।
"बाढ्याः आगच्छति, आवश्यकी सतर्कता अवलम्ब्यताम्" इतिदृश्यानां सामान्यसन्देशानां स्थाने बाढ्याः वास्तवावस्था, सम्भाव्यजोखिमः नागरिकाणां सुरक्षोपायविवरणञ्च स्पष्टरूपेण समाविष्टाः स्वरयुक्तचेतावनीसन्देशरूपेण प्रयोक्तुं शक्याः साइरणाः प्रयोक्तव्या इति तस्य सुझावः अस्ति। अनेन जोखिमग्रस्ताः समुदायाः बाढ्याः गाम्भीर्यं ज्ञात्वा समये यथोचितसुरक्षात्मकं पदं प्रयोक्तुं शक्नुवन्ति।